Zamanım yok hepsini nasıl okuyayım diyenler için özet: Bu yazı, yapay zekâ modellerinin çok rahat “popülist gibi davranan” sistemlere dönüşebileceğini, hatta bunu klasik popülist liderlerden daha sinsi ve görünmez biçimde yapabileceğini savunuyor. Karmaşık sorunlara basit, duygusal olarak tatmin edici cevaplar verme, çoğunluğun diline yapışma, kullanıcıyı memnun etmeyi ve elde tutmayı optimize etme gibi hedeflerin, LLM’leri doğal olarak zihinsel popülizme kaydıracağını; üstelik sosyal medya algoritmalarına benzer şekilde, mikro düzeyde herkese kişiye özel popülist söylem üretilebileceğini anlatıyor. “Popülist olmasın” diye aşırı merkezci filtreler konulduğunda bile, bu kez de radikal ama meşru eleştirileri törpüleyen, steril orta yol popülizmi üretildiği; asıl meselenin modelin teknik kapasitesi değil, kimin elinde, hangi amaçla, hangi veri ve baskılarla çalıştığı olduğu vurgulanıyor. Sonuçta, meydanda bağıran popülizmin yerini, kişisel ekranda sakin, akıllı danışman kılığında konuşan, ama içerden aynı refleksi üreten dijital popülizmin alabileceği uyarısı yapılıyor.

Yapay zekâ popülist olabilir mi? Bence asıl tehlike şu: Evet, olabilir ve bunu yaparken klasik popülistlerden çok daha temiz, sakin, aklı başında görünebilir. Yani meydanda bağıran lider değil; seninle kibar kibar konuşan, veriyle konuşuyormuş gibi yapan, ama içerden aynı refleksi üreten bir şeyden söz ediyoruz.

Popülizmin basit formülünü biliyoruz aslında: Karmaşık sorunlara çok basit, duygusal olarak tatmin edici cevaplar vermek. “Halk” ve “elitler” diye sert bir ayrım çekmek. “Biz haklıyız, onlar kötü” anlatısını sürekli yeniden üretmek. Sorumluluğu hep bir dış düşmana atmak. Gerilimi yüksek tutup rasyonel tartışma alanını daraltmak. Bu kalıbı bir insana giydirdiğinde adı popülist siyasetçi oluyor. Aynı kalıbı, başka amaçlarla çalışan bir dil modeline giydirdiğinde ise kimse “popülist” de demiyor, çünkü o “sadece cevap veren teknoloji” diye pazarlanıyor.

Yapay zekânın kendi başına oy derdi yok, iktidar hırsı yok, ideolojik kimliği yok. Ama asıl kritik nokta şu: O, neyi optimize etmek üzere ayarlanmışsa o yönde davranan bir sistem. “Kullanıcıyı memnun et, kullanıcıyı elde tut, tepkiyi azalt, mümkün olduğunca ‘makul’ kal” diye tasarlarsan, otomatik olarak zihinsel popülizm üretmeye başlıyor. Yani kavga çıkarmayan, çoğunluğun diline yapışan, sivri köşeleri törpüleyen, ortalama duyguyu okşayan cevaplar.

Bu model çoğunluk neyi seviyor, hangi ifadelerle rahat ediyor, hangi cümleler tepki çekmiyor bunu çok hızlı öğrenebiliyor. Azınlık görüşler, rahatsız edici sorular, radikal ama meşru eleştiriler, gri alanlar… bunların hepsi “kullanıcıyı huzursuz edecek, engagement’ı düşürecek, memnuniyet skorunu bozacak şeyler” olarak geri planda kalabiliyor. Sonuçta ortaya, kimseyi tam kızdırmayan ama hiçbir şeye de gerçekten derin dalmayan, “iki taraf da haklı aslında” tadında, içi boş, ortalama bir akıl çıkıyor. Bu da teknik olarak apolitik; ama düşünce tarzı olarak oluk gibi popülizm.

Bir de işin engagement tarafı var. Sosyal medya algoritmalarının çöküş hikâyesini gördük: En çok tıklanan, en çok tepki alan, en çok öfke ve heyecan yaratan içerik öne çıktı; demokratik tartışma yerini clickbait ve linçe bıraktı. LLM’ler için de benzer bir “başarı kriteri” koyarsan – kullanıcıyı daha uzun süre tut, daha çok konuştur, daha çok döngüye sok – sistem çok rahat popülist refleks üretir. Kimi insanı “sen haklısın, seni kimse anlamıyor” duygusuyla; kimini “zaten bunların hepsi bozuk” hissiyle; kimini “aslında sen merkezdesin, herkes abartıyor” söylemiyle oyalamaya başlar. Karmaşık nedenlere inmek yerine, günah keçileri, net suçlular, kolay öfke hedefleri çıkarır. Çünkü bu tür anlatılar beyni kaşıyan, dopamin üreten, kullanıcıyı sohbette tutan şeylerdir.

Klasik popülizm megafonla bağıran bir figürken, yapay zekâ ile çalışan versiyonu mikro-popülizme dönüşüyor. Yani herkes aynı sloganı duymuyor; sen kendi popülist masalını dinliyorsun. Sistem senin korkularını, travmalarını, sınıfsal pozisyonunu, ideolojik reflekslerini, hatta yazma tarzından bile okuduğu o “iç ayarını” kaydediyor. Sonra sana tam seni yakalayacak türden cümleler kuruyor: İşçiye “hakkını yediler” dili, orta sınıfa “seni kandırıyorlar” dili, beyaz yakalıya “elitler yozlaştı” dili, hepsine ortak bir mağduriyet hissi. Herkes kendi kişisel ekranında, kendi kişisel popülizm versiyonunu alıyor ama ortada paylaşılacak tek bir afiş, tek bir miting konuşması bile yok. Bu yüzden de en yakın arkadaşına bile “Bak bana böyle oynuyorlar” diyemiyorsun; çünkü sana yapılan oynanış tam sana özel.

İlginç olan şu: “Popülist olmasın” diye çok sıkı, merkezci, filtreli kurallar da koysan sorun bitmiyor. Bu sefer de başka tür bir popülizm üretiyorsun: Steril merkez popülizmi. Model, “aşırı” saydığı her fikri tıraşlayıp, ılık, ortalama, kimseyi rahatsız etmeyen bir çizgiye çekiyor. Azınlık haklarını koruyacağım derken, sistematik öfke, radikal sorgu, düzen bozucu ama haklı eleştiri alanını da budayabiliyor. Ortaya çıkan şey, içi boş “makul çoğunluk” güzellemesi. Bu da popülizmin başka bir türü: Merkezde duranların kendini “doğal olarak haklı ve dengeli” görmesini sağlayan, fazla düşünmeyi gereksiz kılan bir dil.

En kritik fark şu: Bugünkü popülist politikacıyı tanıyorsun. Dili kaba, sloganları tekrarlı, kamerada, meydanda, haberde. Eleştirebilirsin, gösterebilirsin, alay edebilirsin. Yapay zekâ destekli popülist davranışı ise tanımak çok daha zor, çünkü cümleleri düzgün, tonu yumuşak, veriden bahsediyor, “öteki tarafa da haksızlık etmeyelim” diye moderasyon cümleleri kuruyor. Ama alt metinde sana hâlâ şunu satabiliyor: “Sen haklısın, sistem bozuk, suç hep dışarıda, senin düşünce kalıbın zaten en makulü.”

Bu yüzden “Yapay zekâ popülist olabilir mi?” sorusunu teknik bir mesele gibi sormak hata. Sorunun asıl nüvesi şu: Bu modeli kim kurdu, neyi maksimize etmek için ayarladı, hangi verilerle eğitti ve hangi politik baskılar altında tutuyor? Kullanıcı memnuniyeti, elde tutma süresi, tartışma çıkmaması, “marka güvenliği”, regülatöre sorun çıkarmama gibi hedefler öne yazıldığında, model doğal olarak risk almayan, köşeleri zımparalayan, karmaşık sorunlara basit, sakin, tatmin edici ama yüzeysel cevaplar üretmeye kayıyor. Yani popülizmin bilgisayar versiyonu.

Samimi cevap şu: Yapay zekânın popülist davranmaması için özel çaba göstermek gerekiyor. Çünkü sistem “kullanıcıyı sevindir, uzaklaştırma, fazla germeden oyala” mantığıyla kurulduğu anda, popülizm zaten kendiliğinden çıkıyor. Üstelik bu, meydanda bağıran bir liderle değil, seninle usul usul konuşan, sana hep “sen de haklısın” diyen, seni incitmeden zihnini yumuşatan, küçük küçük sorumluluğu dışarıya atan bir sesle yapılıyor. O yüzden ben “YZ popülist olur mu?”dan çok, “Bu kadar dev model, bu kadar veri ve bu kadar ticari/siyasal baskı varken, popülist olmayan yapay zekâyı gerçekten üretmeye niyetli kim var?” sorusunu daha gerçekçi buluyorum.